Իրանը պատժամիջոցների պայմաններում կառուցել է վճարումների զուգահեռ համակարգ․ ի՞նչ դեր ունի Չինաստանի յուանը
Այս օրերին միջազգային ուշադրության կենտրոնում է ոչ միայն Հորմուզի նեղուցով անցնող նավթային հոսքերի վերահսկումը, այլ նաև այն հարցը, թե ինչպես է Իրանը ներկայիս պայմաններում ստանում նավթի վաճառքից գոյացող վճարումները։ Տարիներ շարունակվող արևմտյան պատժամիջոցների հետևանքով Թեհրանը ստիպված է եղել ձևավորել միջսահմանային վճարումների բազմաշերտ և հաճախ ոչ թափանցիկ համակարգ՝ միաժամանակ օգտագործելով պաշտոնական, կիսապաշտոնական և ստվերային ֆինանսական ուղիներ։
Այս համակարգում առանցքային դեր է ստանձնել Չինաստանը։ Այսօր Չինաստանը Իրանի նավթի գլխավոր գնորդն է՝ ձեռք բերելով երկրի ծովային արտահանման ավելի քան 80 տոկոսը։ Վճարումները գնալով ավելի հաճախ իրականացվում են ոչ թե դոլարով, այլ յուանով, ինչը Թեհրանին թույլ է տալիս նվազեցնել ԱՄՆ ֆինանսական վերահսկողությունից կախվածությունը, իսկ Պեկինին՝ առաջ մղել ռենմինբիի միջազգայինացումը։ Չինական նավթավերամշակողները հաճախ իրանական նավթը գնում են միջնորդների և ոչ դոլարային բանկերի միջոցով, իսկ գումարները հիմնականում մնում են վերահսկվող հաշիվներում՝ օգտագործվելով չինացի կապալառուներին վճարելու կամ ներմուծումները ֆինանսավորելու նպատակով։
Այս գործընթացում կարևոր դեր կարող է ունենալ Չինաստանի People's Bank of China կողմից 2015 թվականին գործարկված Cross-Border Interbank Payment System (CIPS) համակարգը, որը նախատեսված է միջսահմանային ռենմինբի գործարքների հաշվարկման համար։ Վերջին տվյալները ցույց են տալիս, որ վերջին շաբաթներին CIPS-ով օրական գործարքների ծավալը զգալիորեն աճել է, թեև դա դեռ չի նշանակում, որ իրանական նավթի բոլոր վճարումները հենց այդ համակարգով են իրականացվում։
2012 թվականին իրանական բանկերի անջատումը SWIFT ցանցից դարձավ շրջադարձային պահ։ Այն զգալիորեն բարդացրեց Իրանի միջազգային հաշվարկները և ստիպեց Թեհրանին անցնել այլընտրանքային մեխանիզմների։
2016 թվականին Joint Comprehensive Plan of Action-ից հետո մի շարք բանկեր վերամիացվեցին SWIFT-ին, սակայն 2018 թվականին ԱՄՆ-ի դուրս գալուց հետո սահմանափակումները կրկին խստացվեցին։ Դրան ի պատասխան՝ Իրանը սկսեց ավելի ակտիվ օգտագործել միջնորդ ընկերություններ, փոխանակման կետեր, հավալա ցանցեր, ինչպես նաև Ռուսաստանի Mir payment system համակարգի հետ ինտեգրված Shetab-ը։
Վերջին շրջանում աճել է նաև կրիպտոարժույթների կիրառումը, հատկապես ստեյբլքոյնների միջոցով, որոնք հնարավորություն են տալիս շրջանցել ավանդական բանկային ուղիները։ Ըստ Chainalysis-ի գնահատականների՝ Իրանի հետ կապված կրիպտոակտիվությունը 2025 թվականին հասել է 7.8 միլիարդ դոլարի։
Այսպիսով, Իրանը ներկայում աշխատում է զուգահեռ ֆինանսական ենթակառուցվածքով, որտեղ պաշտոնական, կիսապաշտոնական և ոչ պաշտոնական ալիքները գործում են միաժամանակ՝ կախված ռիսկերից, գործընկերներից և պատժամիջոցների ուժգնությունից։
Աղբյուրը՝ atlanticcouncil.org
Լուսանկարը՝ Reuters